सन् १९६५ पूर्वको अवस्थालाई हेर्दा नेपालीहरुले पासपोर्ट प्रयोगमा ल्याएको देखिदैन । सो समयमा विदेश भ्रमणको लागि राज्यले व्यवस्था गरेको साधरण पहिचान खुलाउने कागजपत्रहरुको प्रयोग गर्ने गरेको इतिहास रहेको छ । नेपालीहरुको हातमा पासपोर्ट नहुदैमा नेपालीहरुले विदेश गएर श्रम गरेनन् कि भन्ने आभास हुन्छ तर त्यसो होईन । सन् १८१५ मा नेपालले ब्रिटिस इष्ट इण्डीया कम्पनी संग सुगौली सन्धि गरे पश्चात शैनिक तथा सुरक्षा प्रयोजनको लागि नेपाली सेनाहरुलाई ब्रिटिस भारतीय सेनामा भर्ति गराउने बाटो खुलाएको थियो । गोर्खा सिपाहीहरुले देखाएको आफ्नो बहादुरी र वफदारीताका कारण सबैतिर प्रख्यात हुदै गयो । त्यसैको फलस्वरुप विदेशमा उनिहरुको सेवाले गर्दा भविश्यमा श्रमीक बसाँइसराईको बलियो आधार बनाएको थियो । २० औं शताब्दीको मध्यमा, विशेष गरी दोस्रो विश्वयुद्धपछि, ऐतिहासिक सम्बन्ध र भौगोलिक निकटताका कारण भारतमा नेपाली श्रमको माग बढेको थियो। कृषि, निर्माण र अन्य विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्न धेरै नेपालीहरु भारत गएका थिए। नेपाल र भारतबीचको खुल्ला सीमा नीतिले दुवै देशका नागरिकलाई राहदानी वा श्रम स्वीकृति नलिई स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्न र काम गर्न दिने भएकाले यो बसाइँसराइ अपेक्षाकृत सजिलो थियो।
सन् १९७० पछि नेपालमा आर्थिक चुनौतिहरु र मध्यपूर्व र दक्षिणपूर्व एशियामा श्रमको मागको कारणले सन् १९७० को दशकमा श्रम प्रवासको महत्वपूर्ण लहर सुरु भयो । खाडी मुलुकहरूमा तेलको बृद्धिले वैदेशिक श्रमिकको ठूलो माग सिर्जना भयो र धेरै नेपालीहरू निर्माण, घरेलु काम र अन्य कम सीपयुक्त रोजगारीको लागि साउदी अरब, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत जस्ता देशहरूमा श्रम बेच्नको लागि जान थाले। सन् १९९० को दशकमा नेपालमा राजनीतिक र आर्थिक उदारीकरणको अवधिलाई चित्रित गर्यो, जसले श्रम प्रवासलाई थप गति दियो। सरकारले बेरोजगारीलाई सम्बोधन गर्न र रेमिट्यान्स उत्पन्न गर्ने माध्यमको रूपमा श्रम आप्रवासनलाई सक्रिय रूपमा प्रवर्द्धन गर्न थाल्यो, जुन राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्न बन्यो। श्रम आप्रवासनका लागि औपचारिक संयन्त्र स्थापना भयो र विभिन्न देशसँग द्विपक्षीय सम्झौताले नेपाली कामदारलाई विदेशमा आवागमन सहज बनायो।
बिभिन्न समय हुदै वर्तमान समय सम्म आइपुग्दा श्रम आप्रवासन नेपालमा एक प्रमुख सामाजिक आर्थिक घटनाको रुपमा स्थापित भइसकेको छ । लाखौं नेपालीहरू विदेशमा काम गरिरहेका छन्। स्थायी तथा अस्थायी रुपमा विदेशमा रहेका नेपालीहरुले स्वदेशमा पठाइएका रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याउँदै आइरहेको छ, जसले कुल ग्राहएस्थ उत्पादन (जीडीपी) को ठूलो हिस्सा ओगटेको छ। सरकारले विदेशमा रहेका नेपाली कामदारको सुरक्षा र कल्याणलाई सुनिश्चित गर्दै विभिन्न नीति तथा संस्थाहरूमार्फत श्रम आप्रवासनलाई नियमन र सहयोग गर्दै आइरहेको छ । संक्षेपमा हेर्दा, १९ औं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नेपालीहरू रोजगारीका लागि विदेश जान थालेकाले आज हामीले देखेको संरचित र ठूलो परिमाणमा श्रम पलायन सन् १९७० को दशकमा तीव्रताका साथ सुरु भएको र सोही कारणले नेपालको सामाजिक,आर्थिक क्षेत्रको अभिन्न अंग बन्न पुगेको छ ।
तथ्यांकलाई हेर्दा खुला सिमाना र ऐतिहासिक सम्बन्धका कारण ठूलो संख्यामा नेपालीहरु भारत पलायन हुने गरेका छन् । भारतमा कृषि, निर्माण र सेवा उद्योगलगायत विभिन्न क्षेत्रमा १० लाखभन्दा बढी नेपाली कामदार रहेको अनुमान छ। त्यसैगरी खाडी सहयोग परिषद् अन्तर्गत पर्ने देशहरु साउदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, ओमान र बहराइन लगायतका खाडी देशहरूमा नेपाली श्रमिक आप्रवासीका लागि प्रमुख गन्तव्य हुन्। एक्त क्षेत्रमा करिब १५ देखि २० लाख नेपालीहरू कामदारको रुपमा रहेको अनुमान गरिन्छ । मुख्यतया निर्माण, घरेलु काम र अन्य कम सीप भएका काममा नेपालीहरु कार्यरत रहेको विश्वास गरिन्छ। नेपालीहरुको रोजगारीको अर्को प्रमुख गन्तब्यको रुपमा मलेसियालाई मान्दछ । मलेसियामा नेपालीहरु विशेष गरी उत्पादन, निर्माण र वृक्षारोपण, सुरक्षा जस्ता कामहरु गर्न जाने गर्दछन् । मलेसियामा करिब ५ लाखदेखि ७ लाख नेपाली कामदार रहेको अनुमान छ । तुलनात्मक रुपमा खाडी मुलुकहरु भन्दा बिकसित मुलुकहरु दक्षिण कोरिया, जापान, अष्ट्रेलिया, संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र विभिन्न युरोपेली राष्ट्रहरू जस्ता देशहरूमा थोरै संख्यामा नेपाली आप्रवासीहरू फेला पार्न सकिन्छ। यी गन्तव्यहरूले अक्सर दक्ष र अर्ध कुशल कामदारहरूका साथै विद्यार्थीहरूलाई आकर्षित गर्छन्। यि देशहरु मध्ये कत्तिपय देशहरुमा द्धिपक्षीय सम्झौता मार्फत नेपाली युवाहरु श्रमको लागि गएका छन् ।
प्रवासमा नेपाली संघ संस्थाहरुको गठनको इतिहास्
प्रवासमा नेपाली संघ÷संस्थाहरुको गठनको इतिहास लामो र बिस्तारित छ । यहाँ केही प्रमुख संघ संस्थाहरुको इतिहासलाई सँगालेर प्रस्तुत गरिएको छ ।
सन् १९३० दशक : गोरखा भाइ भाइ प्रवासमा नेपालीहरुको प्रथम संघको रुपमा बर्मामा गठन भएको थियो। यसको उद्देश्य प्रवासमा रहेका नेपालीहरुलाई एकताबद्ध गर्नु र उनीहरुको हितका लागि कार्य गर्नु थियो ।
सन् १९५०/१९८० दशक : नेपाली समाज जापान सन् १९६० को दशकमा जापानमा बसोबास गर्ने नेपालीहरुले यो समाजको स्थापना गरे । अखिल भारत नेपाली एकता समाज सन् १९५० दशकमा भारतमा स्थापित यो संस्था नेपालीहरुको हक हितका लागि काम गर्थ्यो।
१९८० दशक पछि : नेपाली जनसम्पर्क समिति सन् १९८० दशकमा नेपाली कांग्रेसको प्रवासी सँगठनको रुपमा विभिन्न देशमा स्थापना भयो। नेपाल अमेरिका सोसाइटी सन् १९८० दशकमा अमेरिका बसोबास गर्ने नेपालीहरुको हित र संस्कृतिको संरक्षणको लागि स्थापना भएको । गैर आवासीय नेपाली संघ सन् २००३ मा स्थापना भएको यो संस्था अहिले विश्वभरिका नेपालीहरुको सबैभन्दा ठूलो सञ्जाल बनेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य प्रवासी नेपालीहरुको हक अधिकारको संरक्षण र नेपालको विकासमा योगदान पुर्याउनु हो।
अन्य प्रमुख संघ संस्थाहरुमा नेपाली समाज युके सन् १९९० दशकमा स्थापना भएको यो संस्था बेलायतमा बसोबास गर्ने नेपालीहरुको लागि कार्य गर्दछ । नेपाली समाज अस्ट्रेलिया सन् १९९० दशकमा अस्ट्रेलियामा रहेका नेपालीहरुको हितको लागि स्थापना भएको हो। नेपाली समाज यूरोप यूरोपका विभिन्न देशमा रहेका नेपालीहरुको लागि कार्य गर्ने संस्थाको रुपमा स्थापना भएको थियो । सन् १९९३ मा नेपाली सम्पर्क समिति दक्षिण कोरिया नामक संस्थाको स्थापना गरेर नेपालीहरुको हितको लागि कृयाशिल हुदै आएको संस्था हो । एस्को अलवा प्रवासमा वर्तमान समय सम्म आइपुग्दा अनगिन्ति रुपमा क्षेत्रीय तथा जातिय संस्थाहरुको स्थापना भइसकेको छ । कत्तिपय पुरानो नेपाली संस्थाहरु निस्कृय भइसकेका छन् भने कत्तिपय संस्थाहरु सकृय रुपमानै कृयाशिल हुनै आइरहेका छन् । वर्तमान समयमा विश्वका ८० भन्दा धेरै मुलुकहरुमा गैर आवसीय नेपाली संघ गठन भइसकेका छन् भने नेपाल आदिवासी जनजाती महासंघ अन्तर्गतको प्रवास शाखाको रुपमा २२ भन्दा धेरै मुलुकहरुमा गठन भएर कृयाशिल हुदै आइरहेका छन् । त्यसैगरी वर्तमान समयमा विभिन्न मुलुकहरुमा नेपाली राजनीतिक दलहरुको प्रवास संगठनको रुपमा थुप्रै प्रवास शाखाहरु गठन भएर आफ्नो कृयाकलाप गर्दे आइरहेको छ । प्रवासमा कत्तिपय संस्थाहरु सोही देशका कानुन अनुरुप स्थायी रुपमा दर्ता भएर कृयाशिल छन् भने कत्तिपय संस्थाहरु बिना दर्ता कृयाशिल हुदै आइरहेका छन् ।
प्रवासमा नेपाली संघ संस्थाहरुको औचित्य
प्रवासमा नेपाली संघ संस्थाहरुको गठनको औचित्य विभिन्न पक्षहरुमा देखिन्छ ति पक्षहरुलाई यसरी पनि हेर्न सकिन्छ जस्तैः
१. सामाजिक समर्थन र सहयोग
प्रवासी नेपालीहरुलाई आपतकालिन अवस्थामा आर्थिक, मानसिक, र भौतिक सहयोग प्रदान गर्ने । नयाँ ठाँउमा बसाई सरेका नेपालीहरुलाई नेपाली समाजको अनुभव र सहारा प्रदान गर्ने।
२. सांस्कृतिक संरक्षण
संस्कृति र परम्पराः नेपाली भाषा, संस्कृति, र परम्पराको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने।
पर्व र उत्सवस् तीज, दशै, तिहार, ल्होछार÷ल्होसार जस्ता नेपाली चाडपर्वहरु मनाउने।
३. शैक्षिक र व्यावसायिक सहयोग
नेपाली विद्यार्थीहरुलाई परामर्श, छात्रवृत्ति, र शिक्षण सामग्री उपलब्ध गराउने । व्यावसायिक अवसर र परामर्श प्रदान गर्ने, र नेपाली व्यवसायहरुलाई समर्थन गर्ने ।
४. राजनीतिक र नागरिक अधिकारको संरक्षण
अधिकार संरक्षणः प्रवासी नेपालीहरुको नागरिक अधिकारको संरक्षण गर्न र उनीहरुको हक हितका लागि आवाज उठाउने । प्रवासी नेपालीहरुको हितका लागि नीति निर्माणमा सहभागी हुने।
५. नेपालको विकासमा योगदान
नेपालमा विकास परियोजनाहरुमा आर्थिक, शैक्षिक, र व्यावसायिक सहयोग पुर्याउने । नेपालको पर्यटन उद्योगलाई प्रवर्द्धन गर्ने ।
६. आपतकालिन् सहयोग : प्रवासमा गठन भएका नेपाली संस्थाहरुले सोही देशमा कुनै आपतकालिन अवस्थाहरु सिर्जना हुदा नेपालीहरुलाई सहयोग गर्ने र स्वदेशमा पनि आपतकालिन् अवस्थाहरु सिर्जना भएको खण्डमा सक्दो सहयोग गर्ने गरेको पाइन्छ ।
निष्कर्ष…..
प्रवासमा नेपाली संघ संस्थाहरुको इतिहास र औचित्य दुवै महत्वपूर्ण छन् । यी संघ संस्थाहरुले प्रवासी नेपालीहरुको हित, संस्कृतिको संरक्षण, र नेपालको विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका छन् । प्रवासी नेपालीहरुले यी संस्थाहरुको माध्यमबाट आफ्नो पहिचान, संस्कृति, र हितको संरक्षण गर्दै आएका छन्, जसले गर्दा नेपाली समुदायलाई एकजुट र सशक्त बनाउने कार्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। कत्तिपय अवस्थामा प्रवासमा रहेका नेपाली संस्थाहरुको विषयमा विवाद समेत उत्पन्न भएको पाइन्छ ।
