कुनै पनि देशको संसारका थुप्रै देशहरू सँगको सम्बन्ध विविध प्रकृतिको हुन्छ । अझ बढी सिमाना जोडिएको देशहरू बिचको सम्बन्ध थुप्रै हिसाबले महत्वपूर्ण हुने गर्दछ । हामीले थुप्रै देशहरू बिचको सम्बन्धलाई लिएर बेला बेलामा आआफ्नो धारणा समेत बनाउने गर्दछ । आखिर दुई/दुई पटक विश्व युद्ध किन भए त ? विश्व युद्ध हुनुको मुख्य कारणनै देश/देश बिचको सम्बन्ध सुमधुर नभएको कारणले हो । देश/देश बिचको सम्बन्ध बिग्रदै जादा अन्तमा पक्ष वा विपक्षमा उभिने परिस्थिति सिर्जना हुने गर्दछ । प्रथम विश्व युद्ध र दोश्रो विश्व युद्धका कारण कयौं देशहरूको सम्बन्धमा अझैसम्म पनि पूर्ण तरलता आउन सकेको छैन ।
देश/देश बिचको सम्बन्ध थुप्रै हिसाबले स्थापित हुने गर्दछ आज हामी नेपाल र कोरिया बिचको सम्बन्धको विषयमा थोरै चर्चा गर्ने प्रयास गर्छौ । नेपाल कोरिया बिचको सम्बन्धलाई बेला बेलमा नेपालीहरूको मुखमा एउटा यस्तो शब्द निस्कन्छ आजको दिनमा तपाई हामीलाई पत्याउनै गाह्रो हुन्छ । नेपालीहरूले बेला बेलामा फ्याट्ट भन्ने शब्द हो ‘दक्षिण कोरियाको अनिकाल टार्न अन्न र पैसा सहयोग गरेको थियो ।‘ तर अहिले दक्षिण कोरियाको अवस्थालाई हेर्दा पत्याउनै गाह्रो हुन्छ । विशेषता नेपाल र दक्षिण कोरिया बीचको सम्बन्ध दुवै देशको साझा हित, आपसी सहयोग, र कूटनीतिक प्रयासमा आधारित रहेको छ। यो सम्बन्ध विभिन्न क्षेत्रहरूमा प्रगाढ हुँदै आएको छ, जसमा राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, र शैक्षिक सहयोग विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्। तल केही मुख्य बिन्दुहरूमा नेपाल र कोरिया बीचको सम्बन्धको विस्तृत व्याख्या गरिएको छ ।
१. कूटनीतिक सम्बन्ध
नेपाल र दक्षिण कोरिया बीच कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९७४ मा स्थापना भएको थियो। त्यसयता, दुवै देशले उच्चस्तरीय भ्रमण, राजनीतिक वार्ता, र समझदारी पत्र मार्फत आपसी सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँदै आएको छ। दुई देशका उच्चस्तरीय अधिकारीहरूको नियमित भ्रमण र वार्ताले आपसी विश्वास र सहयोगलाई बढावा दिएको छ । दुई देश बिचको कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापित भएको पनि आजको दिन सम्म आइपुग्दा ५० वर्ष पुरा भइसकेको छ । दुई देश बिचको कूटनीतिक सम्बन्धलाई लिएर वेला बेलामा चर्चा समेत हुने गर्दछ ।
२.आर्थिक सहयोग
दक्षिण कोरिया नेपालका लागि एक महत्वपूर्ण आर्थिक साझेदार मुलुक हो। कोरियाली कम्पनीहरूले नेपालमा विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गरेका छन्, जस्तै ऊर्जा, सूचना प्रविधि, र पर्यटन। कोरिया अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग एजेन्सी कोइका मार्फत दक्षिण कोरियाले नेपाललाई विकास परियोजनाहरूमा आर्थिक सहयोग पुर्याउँदै आएको छ। उदाहरणका लागि, कोरियाले नेपालमा पूर्वाधार विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, र ग्रामीण विकासमा सहयोग पुर्याउँदै आएको छ । दक्षिण कोरियामा वैधानिक रुपमा काम गर्न आउने नेपालीहरूको संख्या ४७ हजार भन्दा धेरै भएकाले रेमिट्यान्सको माध्यमद्वारा पनि नेपाललाई ठुलो सहायता पुगिरहेको छ । दक्षिण कोरियाले नेपालमा बेला बेलामा हुने गरेको आपतकालीन अवस्थामा पनि प्रसस्त सहयोग गरेको पाइन्छ ।
३. व्यापार र पर्यटन
सुरुवाती चरणमा नेपाल र दक्षिण कोरियाको बिचमा व्यापार सम्बन्ध खास्सै थिएन । तर नेपाल र कोरिया बीच व्यापार सम्बन्ध निरन्तर रुपमा सुधार हुँदै गएको छ। नेपाली उत्पादनहरू, जस्तै हस्तकला, पश्मिना, र चिया, कोरियाली बजारमा निर्यात हुँदै आएका छन्। साथै, कोरियाली पर्यटकहरूको संख्या नेपालमा बढ्दै गएको छ, जसले पर्यटन क्षेत्रलाई सकारात्मक प्रभाव पुर्याएको छ। कोरियाली एयर लाइन्सले नेपालमा प्रत्यक्ष उडानहरू सञ्चालन गरी पर्यटन प्रवर्द्धनमा मद्दत पुर्याएका छन्। पछिल्लो समयमा दक्षिण कोरियाली उत्पादनहरूले नेपाली बजारमा समेत आफ्नो राम्रै उपस्थिति जनाइरहेका छन् । उदाहरणका लागि सुन्दरता सम्बन्धी उत्पादनहरू, मोबाइल र फेसनमा सामाग्रीहरू नेपाली बजारमा क्षास÷क्षास्ती पाउन सकिन्छ । जस्ले गर्दा दक्षिण कोरियालाई पनि व्यापारको हिसाबले केही फाइदा पुगिरहेको छ ।
४. श्रम र रोजगार
सन् १९७० देखि १९९० को दशक सम्म नेपालीहरूले अमेरिका जानको लागि ट्रान्जिट प्वाइन्टको रुपमा दक्षिण कोरियालाई लिने गर्दथे । सो समयमा नेपालीहरू दक्षिण कोरियामा नै काम गर्ने हेतुले कमै मात्रामा प्रवेश गर्दथे । तर समय क्रम चल्दै जाने क्रममा दक्षिण कोरियाले आफ्नो आर्थिक अवस्थालाई दरिलो हिसाबले माथि उठाउन सफल भयो । नेपालीहरू बिस्तारै बिभिन्न भिसामा दक्षिण कोरियामा काम गर्नको लागि आउन थाले । नेपाल र दक्षिण कोरियाबीच पहिलो श्रम सम्झौता ३१ जुलाई २००७ मा भएको थियो। यो सम्झौताले नेपाली कामदारहरूलाई ईपिएस प्रणाली अन्तर्गत कोरियामा काम गर्न अनुमति दियो। यस सम्झौताले दुवै देशका कामदार र रोजगारदाता बीचको सम्बन्धलाई सुव्यवस्थित गर्यो। नेपाल र दक्षिण कोरिया बीचको श्रम सम्झौताले हजारौं नेपाली कामदारहरूलाई कोरियामा रोजगारको अवसर प्रदान गरेको छ। इपिएस कार्यक्रम अन्तर्गत नेपाली कामदारहरूले कोरियामा वैधानिक रूपमा काम गर्न पाएका छन्, जसले नेपाललाई वैदेशिक मुद्रा प्राप्त गर्न सहयोग गरेको छ। इपिएस सिस्टमको नवीकरण गर्दै जाने क्रममा दक्षिण कोरियाले नयाँ नयाँ नियमहरू लागू गर्दै आइरहेको छ ।
५. शैक्षिक र सांस्कृतिक आदान/प्रदान
नेपाल र कोरिया बीच शैक्षिक र सांस्कृतिक आदान प्रदानमा पनि महत्वपूर्ण प्रगति भएको छ। कोरियाली विश्वविद्यालयहरूले नेपाली विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गर्दै आएका छन्, जसले उच्च शिक्षामा अवसर प्रदान गरेको छ। साथै, कोरियाली भाषा र संस्कृतिको प्रचार प्रसार नेपालमा पनि भएको छ, र नेपाली संस्कृति र परम्पराहरूको कोरियामा प्रदर्शन गरिएको छ। वर्तमान समय सम्म आइपुग्दा दक्षिण कोरिया नेपाली विद्यार्थीहरूको लागि उचित शैक्षिक गन्तव्य बनिसकेको छ ।
समग्रमा हेर्दा नेपाल र दक्षिण कोरिया बीचको सम्बन्ध दीर्घकालीन मैत्री, आपसी सम्मान, र साझा हितमा आधारित छ। यी दुई देश बीचको सम्बन्ध आगामी दिनमा अझ प्रगाढ हुँदै जाने अपेक्षा गर्न सकिन्छ, जसले दुवै देशका नागरिकहरूलाई लाभान्वित गर्नेछ। दक्षिण कोरियामा नेपालीहरूको संख्या ६० हजार नाघिसकेको छ । जस्ले गर्दा बिस्तारै दक्षिण कोरियालाई पनि नेपालीहरूले वैदेशिक गन्तव्यको रुपमा लिएको सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ । वर्तमान समयमा दक्षिण कोरियामा पनि इपिएस श्रमिक र विद्यार्थी मात्रै नभइ व्यवसायी, वैवाहिक र दक्ष कामदारहरूको रुपमा आउने नेपालीहरूको संख्या दिनानुदिन बढ्दै गएको छ । यि सबै तथ्य र प्रमाणहरूलाई हेर्दा नेपाल र दक्षिण कोरिया बिचको सम्बन्ध कुटनैतिक रुपमा र भावनात्मक रुपमा पनि सुमधुर रहेको मान्न सकिन्छ ।
